Tài liệu ôn tập kiến thức Sinh học Lớp 12

Nội dung tài liệu: Tài liệu ôn tập kiến thức Sinh học Lớp 12

1. CHUYÊN ĐĐỀỀ I: DI TRUYỀN & BIẾN DỊ VẤN ĐỀ 1. CẤU TRÚC - CƠ CHẾ DT & BIẾN DỊ Ở CẤP ĐỘ PHÂN TỬ A. TÓM TẮT LÝ THUYẾT 1. Cấu trúc ở cấp độ phân tử 1.1. Cấu trúc của & chức năng của ADN * Cấu trúc: - ADN có cấu trúc đa phân, mà đơn phân là các Nu ( A, T, G, X ), các Nu liên kết với nhau bằng liên kết photphodi este ( liên kết cộng hóa trị ) để tạo thành chuỗi pôli Nu ( mạch đơn ) - Gồm 2 mạch đơn(chuỗi poli Nuclêôtit) xoắn song song ngược chiều và xoắn theo chu kì. Mỗi chu kì xoắn gồm 10 cặp Nu, có chiều dài 34 A0 ( mỗi nu có chiều dài 3,4 A0 và KLPT là 300 đ.v.C ). - Giữa 2 mạch đơn : các Nu trên mạch đơn này liên kết bổ sung với các Nu trên mạch đơn kia theo nguyên tắc bổ sung( NTBS ) : 3’ A1 T1 G1 X1 5’ “ A của mạch này liên kết với T của mạch kia bằng 2 liên kết hiđrô và ngược lại, 5’ T2 A2 X2 G2 3’ G của mạch này liên kết với X của mạch kia bằng 3 liên kết hiđrô và ngược lại ” - Gen là một đoạn của phân tử ADN mang thông tin mã hóa cho một sản phẩm xác định (sản phẩm đó có thể là chuỗi pôlipeptit hay ARN ) - Cấu trúc chung của gen cấu trúc: + Các gen ở sinh vật nhân sơ có vùng mã hóa liên tục được gọi là gen không phân mảnh. Phần lớn gen của SV nhân thực là gen phân mảnh: xen kẽ các đoạn mã hóa aa (êxôn) là các đoạn không mã hóa aa (intrôn). + Gen mã hóa prôtêin gồm 3 vùng trình tự Nu: o Vùng điều hòa : nằm ở đầu 3’ mạch mã gốc, có trình tự Nu đặc biệt giúp ARN – pôlimeraza bám vào để khởi động, đồng thời điều hòa quá trình phiên mã. o Vùng mã hóa : mang thông tin mã hóa các aa. o Vùng kết thúc: nằm ở đầu 5’ mang tín hiệu kết thúc phiên mã. - Mã di truyền : là trình tự các nuclêôtit trong gen (mạch mã gốc) quy định trình tự các axit amin trong phân tử prôtêin. - Đặc điểm của mã di truyền: + MDT được đọc từ một điểm xác định theo từng bộ ba không gối chồng lên nhau. + MDT có tính phổ biến. + MDT có tính đặc hiệu. + MDT mang tính thoái hóa. Trang 1
2. + * Chức năng: Mang, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền 1.2. Cấu trúc các loại ARN * Cấu trúc: - ARN được cấu trúc theo nguyên tắc đa phân mà đơn phân là các Nu ( A, U, G, X ). ARN chỉ gồm 1 chuỗi pôli Nuclêôtit do các Nu liên kết với nhau bằng liên kết hóa trị. Các bộ ba Nu trên mARN gọi là codon(bộ ba mã sao), bộ ba Nu trên tARN gọi là anticodon(bộ ba đối mã). - Trong 64 bộ ba có: + 1 bộ ba vừa làm tín khởi đầu dịch mã, vừa mã hóa aa Met ở sinh vật nhân thực( hoặc f Met ở sinh vật nhân sơ) đgl bộ ba mở đầu: AUG. Có ba bộ ba không mã hóa aa và làm tín hiệu kết thúc dịch mã (bộ ba kết thúc) : UAA, UAG và UGA. * Chức năng : + mARN có chức năng truyền đạt thông tin di truyền từ gen → Ri để tổng hợp prôtêin. + tARN có chức năng vận chuyển axit amin tới ribôxôm để tổng hợp nên prôtêin. + rARN là thành phần cấu tạo nên ribôxôm. 1.3. Cấu trúc của prôtêin - Prôtêin là đại phân tử hữu cơ cấu tạo theo nguyên tắc đa phân mà đơn phân là các axit amin - Các aa liên kết với nhau bằng liên kết peptit → chuỗi pôlipeptit 2. Cơ chế di truyền ở cấp độ phân tử 2.1. Cơ chế nhân đôi ADN 2.1.1. Cơ chế nhân đôi ở sinh vật nhân sơ * Cơ chế: - Vị trí : diễn ra trong nhân tế bào. - Thời điểm : diễn ra tại kì trung gian. - Diễn biến : + Bước 1: Tháo xoắn phân tử ADN: o Nhờ các enzim tháo xoắn, hai mạch đơn của phân tử ADN tách dần tạo nên chạc nhân đôi (hình chữ Y) và để lộ ra 2 mạch khuôn. + Bước 2: Tổng hợp các mạch ADN mới: o ADN – pôlimeraza xúc tác hình thành mạch đơn mới theo chiều 5’ – 3’. Các Nu trên mạch khuôn liên kết với các Nu môi trường nội bào theo NTBS: “ Amạch khuôn liên kết với Tmôi trường bằng 2 liên kết hiđrô Tmạch khuôn liên kết với Amôi trường bằng 2 liên kết hiđrô Gmạch khuôn liên kết với Xmôi trường bằng 3 liên kết hiđrô Trang 2
3. Xmạch khuôn liên kết với Gmôi trường bằng 3 liên kết hiđrô ” o Trên mạch khuôn(3’-5’) mạch mới được tổng hợp liên tục. Trên mạch khuôn(5’-3’) mạch mới được tổng hợp gián đoạn tạo nên các đoạn Okazaki sau đó các đoạn Okazaki được nối lại với nhau nhờ enzim nối(ligazA. . + Bước 3: Hai phân tử ADN được tạo thành: o Các mạch mới được tổng hợp đến đâu thì 2 mạch đơn xoắn đến đó tạo thành phân tử AND con, trong đó một mạch mới được tổng hợp còn mạch kia là của ADN ban đầu(NT bbt). * Ý nghĩa của nhân đôi ADN: đảm bảo Tính trạngDT được truyền đạt một cách chính xác qua các thế hệ tế bào và cơ thể 2.1.2. Cơ chế nhân đôi ở sinh vật nhân thực - Cơ bản giống với sinh vật nhân sơ. - Điểm khác: TB nhân thực có nhiều phân tử ADN có kích thước lớn, có nhiều đơn vị nhân đôi(nhiều chạc sao chép) → quá trình nhân đôi diễn ra nhiều điểm trên phân tử ADN. 2.2. Cơ chế phiên mã * Cơ chế: - Vị trí : diễn ra trong nhân tế bào. - Thời điểm : khi tế bào cần tổng hợp một loại prôtêin nào đó - Diễn biến : + Bước 1: Tháo xoắn phân tử ADN: o Enzim ARN–pôlimeraza bám vào vùng điều hòa làm gen tháo xoắn để lộ mạch mã gốc(3’-5’) khởi đầu phiên mã. + Bước 2: Tổng hợp phân tử ARN o ARN–pôlimeraza trượt dọc theo mạch mã gốc trên gen có chiều 3’-5’ để tổng hợp nên mARN theo nguyên tắc bổ sung: “ Amạch gốc liên kết với Um bằng 2 liên kết hiđrô Tmạch gốc liên kết với Am bằng 2 liên kết hiđrô Gmạch gốc liên kết với Xm bằng 3 liên kết hiđrô Xmạch gốc liên kết với Gm bằng 3 liên kết hiđrô ” + Bước 3: Kết thúc phiên mã o Khi ARN–pôlimeraza gặp tín hiệu kết thúc thì phiên mã kết thúc. mARN được giải phóng o Ở SV nhân sơ, mARN sau phiên mã được sử dụng ngay làm khuôn để tổng hợp prôtêin, ở SV nhân thực mARN sau phiên mã được loại bỏ các đoạn intron, nối các đoạn exon tạo ra mARN trưởng thành. * Ý nghĩa của phiên mã: Trang 3
4. 2.3. Cơ chế dịch mã * Cơ chế: - Vị trí : diễn ra ở tế bào chất. - Thời điểm : Khi tế bào và cơ thể có nhu cầu. - Diễn biến : trải qua 2 giai đoạn  Giai đoạn hoạt hóa aa: Trong tế bào chất(môi trường nội bào) aa + tARN ⎯ e⎯nzim⎯, A⎯TP→ aa −tARN (phức hệ)  Giai đoạn tổng hợp chuỗi pôlipeptit: + Bước 1: Khởi đầu dịch mã: o Tiểu đơn vị bé của Ri gắn với mARN tại vị trí nhận biết đặc hiệu và di chuyển đến bb mở đầu(AUG). o aamđ - tARN tiến vào bb mở đầu(đối mã của nó khớp với mã mở đầu trên mARN theo NTBS), sau đó tiểu phần lớn gắn vào tạo thành Ri hoàn chỉnh. + Bước 2: Kéo dài chuỗi pôlipeptit o aa1- tARN tiến vào ribôxôm (đối mã của nó khớp với mã thứ nhất trên mARN theo NTBS) liên kết peptit được hình thành giữa aamđ với aa1. o Ribôxôm chuyển dịch sang bb thứ 2, tARN vận chuyển aamđ được giải phóng. Tiếp theo, aa2 - tARN tiến vào ribôxôm (đối mã của nó khớp với bb thứ hai trên mARN theo NTBS), hình thành liên kết peptit giữa aa2 và axit aa1. o Ribôxôm chuyển dịch đến bb thứ ba, tARN vận chuyển axit aa1 được giải phóng. Quá trình cứ tiếp tục như vậy đến bb tiếp giáp với bb kết thúc của phân tử mARN. + Bước 3: Kết thúc: Khi Ri dịch chuyển sang bb kết thúc, quá trình dịch mã dừng lại, 2 tiểu phần Ri tách nhau ra, enzim đặc hiệu loại bỏ aamđ và chuỗi pôlipeptit được giải phóng. * Ý nghĩa của dịch mã: 2.4. Cơ chế điều hòa hoạt động của gen 2.4.1. Điều hòa hoạt động của gen ở sinh vật nhân sơ(ĐHHĐ của Operon LaC. - Cấu trúc của operon Lac: Mô hình cấu trúc của Ôpêron Lac + Vùng khởi động(P): có trình tự Nu đặc thù, giúp gen điều Vùng khởi Vùng vận ARN- poolimeraza bám vào để khởi đầu phiên hòa động hành mã. P R P O Z Y A Nhóm gen + Vùng vận hành(O): Có trình tự Nu đặc biệt, tại đó cấu trúc prôtêin ức chế có thể liên kết ngăn cản phiên mã. + Nhóm gen cấu trúc(Z, Y, A. : quy định tổng hợp các enzim phân giải Lactôzơ + Gen điều hòa(R): không nằm trong thành phần của operon, có k/n tổng hợp prôtêin ức chế có thể liên kết với vùng vận hành, ngăn cản phiên mã. Trang 4
5. + Cấu trúc của operon Lac: - Cơ chế ĐHHĐ của Operon Lac: + Giai đoạn ức chế: o Khi môi trường không có Lactôzơ, R tổng hợp prôtêin ức chế → liên kết với vùng O ngăn cản phiên mã của nhóm gen cấu trúc. + Giai đoạn cảm ứng: o Khi môi trường có Lactôzơ, một số phân tử liên kết và làm biến đổi cấu hình không gian của prôtêin ức chế → liên kết với vùng O ARN – poolimeraza liên kết với vùng khởi động để tiến hành phiên mã . o Khi Lactôzơ bị phân giải hết, prôtêin ức chế liên kết với vùng O và quá trình phiên mã dừng lại ĐHHĐ gen ở sinh vật nhân xảy ra ở mức độ phiên mã. 2.4.2. Điều hòa hoạt động của gen ở sinh vật nhân thực - Cơ chế ĐH phức tạp hơn SV nhân sơ, do cấu trúc phức tạp của ADN trong NST. - ADN có số cặp Nu lớn, chỉ một bộ phận mã hóa tính trạng DT, còn lại đóng vai trò ĐH hoặc ko HĐ. - ADN nằm trong NST có cấu trúc bện xoắn phức tạp nên trước khi phiên mã phải tháo xoắn. - Sự ĐHHĐ của gen diễn ra nhiều mức, qua nhiều giai đoạn: NST tháo xoắn, phiên mã, biến đổi sau phiên mã, dịch mã và biến đổi sau dịch mã. Tóm tắt cơ chế di truyền ở cấp độ phân tử Các cõ chế Diễn biến cõ bản . C¸c c¬ chÕ DiÔn biÕn c¬ b¶n . - Các mạch ðõn ð•ợc tổng hợp theo chiều 5’ – 3’ , một mạch ð•ợc tổng Nhân ðôi hợp liên tục , mạch còn lại ð•ợc tổng hợp gián ðoạn . ADN - Có sự tham gia của enzim tháo xoắn , kéo dài mạch . - Diễn ra theo nguyên tắc bổ sung nửa bảo toàn và khuôn mẫu - Enzim tiếp cận ở ðiểm khởi ðầu và ðoạn ADN bắt ðầu tháo xoắn . Phiên mã - Enzim dịch chuyển trên mạch khuôn theo chiều 3’ – 5’ và sợi ARN kéo dài theo chiều 5’ – 3’ , các ðõn phân kết hợp theo nguyên tắc bổ sung . - Ðến ðiểm kết thúc , ARN tách khỏi mạch khuôn . - Các axit amin ðã hoạt hoá ð•ợc tARN mang vào ribôxôm . Dịch mã - Ribôxôm dịch chuyển trên mARN theo chiều 5’ – 3’ theo từng bộ ba và chuỗi polipeptit ð•ợc kéo dài . - Ðến bộ ba kết thúc chuỗi polipeptit tách khỏi ribôxôm . Ðiều hoà - Gen ðiều hoà tổng hợp prôtêin ức chế kìm hãm sự phiên mã , khi hoạt ðộng chất cảm ứng làm bất hoạt chất kìm hãm thì sự phiên mã diễn ra . Sự của gen ðiều hoà phụ thuộc vào nhu cầu tế bào . Trang 5
6. 3. Cơ chế biến dị ở cấp độ phân tử (đột biến gen) 3.1. Khái niệm và các dạng: - Đột biến gen là những biến đổi trong cấu trúc của gen, thường liên quan tới một cặp Nu xảy ra tại một điểm nào đó trên phân tử ADN(ĐB điểm). Thể đột biến: là những cá thể mang đột biến đã biểu hiện thành kiểu hình. - ĐBG(đột biến điểm) bao gồm: Mất, thêm, thay thế một hoặc một số cặp Nu. 3.2. Nguyên nhân: Do tácđộng của các tác nhân hóa học(5-BU, EMS, các hóa chất độc hại,...), tác nhân vật lí (tia tử ngoại, tia phóng xạ,...), tác nhân sinh học(virut) hoặc những rối loạn sinh lí, hóa sinh trong tế bào. 3.3. Cơ chế phát sinh: - Cơ chế chung: Tác nhân gây đột biến gây ra những sai sót trong quá trình nhân đôi ADN. - Đột biến điểm thường xảy ra trên một mạch của gen dưới dạng tiền đột biến. Dưới tác dụng của enzim sửa sai, nó có thể trở về trạng thái ban đầu hoặc tạo thành đột biến qua các lần nhân đôi tiếp theo. - Ví dụ: + Sự kết cặp không đúng trong nhân đôi ADN Bazơ nitơ G* hiếm có những vị G Nhân đôi trí liên kết Nhân đôi A hiđrô bị T thay đổi X khiến T chúng kết cặp không đúng khi tái bản. + Tác động của các tác nhân gây đột biến(5-BU) A A Nhân đôi G Nhân đôi 5BU Nhân đôi G T 5BU X 3.4. Hậu quả và ý nghĩa của ĐBG: - Hậu quả: Đột biến gen có thể có hại, có lợi nhưng phần lớn là vô hại. Mức độ có hại, có lợi của đột biến phụ thuộc vào tùy tổ hợp gen và điều kiện môi trường. - Ý nghĩa: ĐBG tạo ra nhiều alen mới là nguồn nguyên liệu cho tiến hóa và chọn giống Trang 6
7. CHUYÊN ĐĐỀỀ I: DI TRUYỀN & BIẾN DỊ VẤN ĐỀ 2. CẤU TRÚC - CƠ CHẾ DT & BD Ở CẤP ĐỘ TẾ BÀO, CƠ THỂ A. TÓM TẮT LÝ THUYẾT 1. Cấu trúc của NST 1.1. Ở sinh vật nhân sơ : NST là phân tử ADN kép dạng vòng không liên kết với prôtêin histôn. 1.2. Ở sinh vật nhân thực - Cấu trúc hiển vi : + Mỗi NST gồm 2 crômatit dính nhau qua tâm động (eo thứ nhất), một số NST còn có eo thứ hai (nơi tổng hợp rARN). NST có các dạng hình que, hình hạt, hình chữ V...đường kính 0,2 – 2 m, dài 0,2 – 50 m. + Mỗi loài có một bộ NST đặc trưng (về số lượng, hình thái, cấu trúC. . Ví dụ ở người 2n = 46, RG 2n = 8 - Cấu trúc siêu hiển vi : NST được cấu tạo từ ADN và prôtêin (histôn và phi histôn). (ADN + prôtêin) → Nuclêôxôm (8 phân tử 3 prôtêin histôn được quấn quanh bởi một đoạn phân tử ADN dài khoảng 146 cặp nuclêôtit, quấn1 vòng) → 4 Sợi cơ bản (khoảng 11 nm) → Sợi nhiễm sắc (25–30 nm) → Ống siêu xoắn (300 nm) → Crômatit (700 nm) → NST. 2. Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ tế bào 2.1. Cơ chế di truyền ở cấp độ tế bào 2.1.1. Nguyên phân 2.1.2. Giảm phân * Đặc điểm của giảm phân: - Là hình thức phân bào của tế bào sinh dục ở vùng chín. - Giảm phân gồm 2 lần phân bào liên tiếp. - Nhiễm sắc thể chỉ nhân đôi 1 lần ở kì trung gian. - Ở kì đầu của giảm phân I, có sự tiếp hợp và có thể xảy ra trao đổi chéo giữa 2 trong 4 cromatit không chị em * Diễn biến của giảm phân. - Giảm phân I + Kì đầu: o NST co xoắn dần Trang 7
8. o Có sự tiếp hợp của các NST kép theo từng cặp tương đồng có thể dẫn đến TĐC giữa các Crômatic không chị em. o Thoi vô sắc hình thành o Màng nhân và nhân con dần tiêu biến + Kì giữa: o NST kép co xoắn cực đại o Các NST tập trung thành 2 hàng trên mặt phẳng xích đạo của thoi vô sắc. + Kì sau: o Mỗi NST kép trong cặp NST kép tương đồng di chuyển theo thoi vô sắc đi về 2 cực của tế bào. + Kì cuối: o Các NST kép đi về 2 cực của tế bào và duỗi xoắn dần. o Màng nhân và nhân con dần xuất hiện o Thoi phân bào tiêu biến o Tế bào chất phân chia tạo thành 2 tế bào con có số lượng NST kép giảm đi một nửa - Giảm phân II Kì trung gian diễn ra rất nhanh không có sự nhân đôi của NST + Kì đầu: NST kép co ngắn + Kì giữa: Các NST kép tập trung thành một hàng trên mặt phẳng xích đạo + Kì sau: NST kép tách nhau ra, mỗi NST đơn đi về 2 cực của tế bào + Kì cuối: o NST dãn xoắn o Màng nhân và nhân con dần xuất hiện o Thoi phân bào tiêu biến o Tế bào chất phân chia tạo thành 2 tế bào con có số lượng NST đơn giảm đi một nửa Kết quả: Từ 1tế bào mẹ (2n) qua 2 lần phân bào liên tiếp tạo 4 tế bào con có bộ NST bằng một nửa tế bào mẹ. Trang 8
9. So sánh nguyên phân & giảm phân * Giống nhau : - Sao chép ADN trước khi vào phân bào - Đều phân thành 4 kì - Sự phân đều mỗi loại nhiễm sắc thể và các tế bào con. - Màng nhân và nhân con biến mất cho đến gần cuối. - Hình thành thoi vô sắc. * Khác nhau : Nguyên phân (Mitosis) Giảm phân (Meiosis) 1. Xảy ra ở tế bào soma và tế bào sinh dục. 1. Xảy ra ở tế bào sinh dục 2. Một lần phân bào => 2 tế bào con 2. Hai lần phân bào tạo 4 tế bào con 3. Số nhiễm sắc thể giữ nguyên : 3. Số nhiễm sắc thể giảm một nữa : 1 tế bào 2n => 2 tế bào 2n 1 tế bào 2n => 4 tế bào n 4. Một lần sao chép ADN, 1 lần phân chia 4. Một lần sao chép ADN, 2 lần phân chia 5. Các nhiễm sắc thể tương đồng 5. Các nhiễm sắc thể tương đồng bắt thường không bắt cặp. cặp ở kì trước I. 6. Thường không có trao đổi chéo giữa 6. Có hiện tượng trao đổi chéo giữa các nhiễm sắc thể các nhiễm sắc thể không chị em của cặp NST tương đồng. 7. Tâm động phân chia ở kì giữa 7. Tâm động không phân chia ở kì giữa I, nhưng phân chia ở kì giữa II 2.2. Biến dị ở cấp độ tế bào (đột biến NST) 2.2.1. Đột biến cấu trúc NST: Là những biến đổi trong cấu trúc NST bao gồm mất đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn và chuyển đoạn Cơ chế chung Các dạng Khái niệm Hậu quả và vai trò Các tác nhân - Giảm số lượng gen, làm mất cân bằng hệ gây ĐB ảnh gen trên NST=> thường gây chết hoặc giảm NST Mất đi 1 đoạn hưởng đến Mất sức sống (đoạn đứt không quá trình tiếp đoạn Ví dụ: hợp, trao đổi chứa tâm động). - Xác định vị trí của gen trên NST, loại bỏ chéo hoặc những gen có hại. trực tiếp làm đứt gãy NST Một đoạn nào đó Gia tăng số lượng gen=>mất cân bằng hệ => phá vỡ Lặp của NST có thể lặp gen =>Tăng cường hoặc giảm bớt mức cấu trúc NST. đoạn lại một hay nhiều biểu hiện của tính trạng(VD. . Các ĐBCTNST lần. dẫn đến sự thay đổi trình Một đoạn NST bị - Làm thay đổi vị trí gen trên NST => có thể Đảo tự và số đứt, quay 1800 rồi gây hại, giảm khả năng sinh sản. đoạn lượng các gắn vào NST. - Góp phần tạo NL cho tiến hóa gen, làm thay đổi hình dạng Chuyển Là dạng ĐB dẫn đến - Chuyển đoạn lớn thường gây chết, mất Trang 9
10. Cơ chế chung Các dạng Khái niệm Hậu quả và vai trò NST. đoạn Trao đổi đoạn khả năng sinh sản. trong cùng một NST - Chuyển đoạn nhỏ được ứng dụng để hoặc giữa các NST chuyển gen tạo giống mới. không tương đồng. 2.2.2. Đột biến số lượng NST: Là những biến đổi làm thay đổi số lượng NST trong TB gồm lệch bội và đa bội. Các dạng Cơ chế Hậu quả và vai trò - Hậu quả: Đột biến lệch bội thường làm - Các tác nhân gây đột biến gây ra sự tăng hoặc giảm một hay một số NST => 2n - 1 không phân li của một hay một số mất cân bằng hệ gen, thường gây chết hay Thể cặp NST => các giao tử không bình giảm sức sống, giảm khả năng sinh sản lệch 2n + 1 thường. tùy loài. bội 2n + 2 - Sự kết hợp của giao tử không bình - Vai trò: Cung cấp nguồn nguyên liệu thường với các giao bình thường cho Chọn lọc và tiến hóa. Trong chọn hoặc giaop tử không bình thường 2n – 2 ... giống có thể sử dụng đột biến lệch bội với nhau => các thể lệch bội để xác định vị trí của các gen trên NST. - Các tác nhân gây đột biến gây ra sự - Hậu quả: Cá thể đa bội lẻ không có khả Tự đa bội không phân li của toàn bộ các cặp năng sinh giao tử bình thường. (Đa bội NST tạo ra các giao tử mang 2n NST. - Vai trò: chẵn và Thể - Sự kết hợp của giao tử 2n với giao Do số lượng NST trong TB tăng lên => đa bội lẻ) đa tử n hoặc 2n khác tạo ra các đột biến lượng ADN tăng gấp bội nên quá trình bội đa bội. tổng hợp các chất hữu cơ xảy ra mạnh Xảy ra đột biến đa bội ở tế bào của cơ mẽ. thể lai xa, dẫn đến làm gia tăng bộ NST Cung cấp nguồn nguyên liệu cho quá Dị đa bội đơn bội của 2 loài khác nhau trong tế trình tiến hóa. Góp phần hình thành nên bào. loài mới trong tiến hóa. 3. Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ cơ thể: 3.1. Tính quy luật của hiện tượng di truyền Một số phép lai được sử dụng trong nghiên cứu di truyền: * Phép lai phân tích: - Khái niệm: là phép lai giữa cơ thể có kiểu hình trội chưa biết kiểu gen với cơ thể có kiểu hình lặn + Nếu Fa đồng tính Pa đem lai phân tích thuần chủng + Nếu Fa phân tính Pa đem lai phân tích không thuần chủng và có kiểu gen dị hợp. Trang 10
11. - Ví dụ: 3.1.1. Quy luật phân li * Phương pháp nghiên cứu di truyền học của Menđen Bước 1: Tạo các dòng thuần chủng về từng tính trạng: cho tự thụ phấn qua nhiều thế hệ Bước 2: Lai các dòng thuần chủng khác nhau về một hay nhiều tính trạngrồi phân tích kết quả lai ở đời sau: F1; F2; F3. Bước 3: Sử dụng toán xác suất để phân tích kết quả lai, sau đó đưa ra giả thuyết giải thích kết quả. Bước 4: Tiến hành thí nghiệm chứng minh giả thuyết của thân . *Thí nghiệm của Menđen(lai một cặp tính trạngtương phản): Pt/c : ♀(♂) Cây hoa đỏ x ♂(♀) Cây hoa trắng (lai thuận nghịch cho kết quả giống nhau) F1 : 100% Cây hoa đỏ . Cho các cây F1tựthụ F2 : 705 cây hoa đỏ : 224 cây hoa trắng Tiếp tục cho các cây F2 tự thụ phấn thu được kết quả: TTP 2/3 cây hoa đỏ F2 ⎯ ⎯ → F3 3 hoa đỏ : 1 hoa trắng (~ F1) TTP 1/3 cây hoa đỏ F2 ⎯ ⎯ → F3: 100 % cây hoa đỏ TTP 2/3 cây hoa đỏ F2 ⎯ ⎯ → F3 3 hoa đỏ : 1 hoa trắng (~ F1) - Giải thích thí nghiệm của Men Đen: + Tỉ lệ phân li kiểu hình ở F2: hoa đỏ : hoa trắng = 705 : 224 3 : 1. + Từ TLPLKH ở F3 cho thấy tỉ lệ 3 hoa đỏ : 1 hoa trắng ở F2 thực chất là tỉ lệ 1 : 2 : 1(1đỏ t/c: 2đỏ không t/c: 1trắng t/c) Hoa đỏ F1 không thuần chủng . + P t/c khác nhau về 1 cặp tính trạngtương phản, F1: 100% Cây hoa đỏ(đồng tính) Hoa đỏ là trội hoàn toàn so với tính trạnghoa trắng. Quy ước : A là nhân tố di truyền(gen)quy đinh màu hoa đỏ  a: quy định màu hoa trắng. + F1: Hoa đỏ mang cặp nhân tố di truyền Aa xác suất mỗi loại giao tử mang A hoặc a của F1 bằng nhau và bằng 0.5. + Sự kết hợp ngẫu nhiên của các giao tử của bố và mẹ trong thụ tinh tạo nên sự PLKH ở đời sau. Sơ đồ lai minh họa: Pt/c: ♀(♂) AA (hoa đỏ) x ♂(♀)aa (hoa trắng ) GP : A ; a F1: Aa 100 % hoa đỏ F1 x F1: Aa (hoa đỏ) x Aa(hoađỏ ) 1 1 1 1 GF1 : A : a ; A : a 2 2 2 2 Trang 11
12. 1 2 1 F2 : TLPLKG: 4 AA : 4 Aa : 4 aa TLPLKH: 3 Hoa đỏ : 1 Hoa trắng 4 4 *Nội dung quy luật phân li: - Mỗi tính trạngdo một cặp alen quy định, một có nguồn gốc từ bố, một có nguồn gốc từ mẹ. - Các alen của bố mẹ tồn tại trong tế bào của cơ thể con một cách riêng rẽ, không hòa trộn vào nhau. - Khi hình thành giao tử, các alen phân li đồng đều về các giao tử, nên 50% số giao tử mang alen Dnày còn 50% giao tử chứa alen kia. này còn 50% giao tử chứa alen kia. *Cơ sở tế bào học - Trong tế bào sinh dưỡng, các NST luôn tồn tại thành từng cặp tương đồng và chứa các cặp alen tương ứng. - Khi giảm phân tạo giao tử, mỗi NST trong từng cặp tương đồng phân li đồng đều về các giao tử dẫn đến sự phân li của các alen tương ứng và sự tổ hợp của chúng qua thụ tinh dẫn đến sự phân li và tổ hợp của cặp alen tương ứng * Ý nghĩa của quy luật phân li - Giải thích tại sao tương quan trội lặn là phổ biến trong tự nhiên, hiện tượng trội cho thấy mục tiêu của chọn giống là tập trung nhiều tính trội có giá trị cao. - Không dùng con lai F1 làm giống vì thế hệ sau sẽ phân li do F1 có kiểu gen dị hợp. 3.1.2. Quy luật phân li độc lập * Thí nghiệm của Menđen về lai hai cặp tính trạn tương phản - Thí nghiệm: Ở đậu HàLan P t/c : ♀(♂) Hạt vàng, vỏ trơn x ♂(♀) Hạt xanh, vỏ nhăn F1 : 100% cây cho hạt vàng, vỏ trơn. Cho F1 tự thụ phấn F2 : 315 hạt vàng, trơn : 108 hạt vàng, nhăn : 101 hạt xanh, trơn : 32 hạt xanh, nhăn 9 hạt vàng, trơn: 3hạt vàng, nhăn : 3hạt xanh, trơn : 1hạt xanh, nhăn - Giải thích thí nghiệm của Menđen: + Mỗi tính trạngdo một cặp nhân tố di truyền quy định. Tính trạngđược biểu hiện ở F1 là tính trạngtrội, ngược lại là tính trạnglặn. + Pt/c →F1 100% hạt vàng, trơn hạt vàng, trơn là các tính trạngtrội so với hạt xanh, nhăn Quy ước: A: hạt vàng  a: hạt xanh ; B: trơn  b: nhăn + Xét riêng từng cặp tính trạngở F2 Trang 12
13. Vàng 315 +108 423 3 o Màu sắc hạt: = = di truyền theo QLPL F1có KG : Aa Xanh 101+ 32 133 1 Tron 315 +101 426 3 o Hình dạng vỏ hạt: = = di truyền theo QLPL F1có KG : Bb Nhan 108 + 32 140 1 + Xét chung 2 cặp tính trạngở F2 : ( 3 vàng : 1 xanh ) ( 3 trơn : 1 nhăn ) = 9 vàng, trơn : 3 vàng, nhăn : 3 xanh, trơn :1 xanh, nhăn đúng bằng tỉ lệ PLKH ở F2 F1 có KG: AaBb(dị hợp 2 cặp). Như vậy xác suất xuất hiện mỗi loại kiểu hình ở F2 bằng tích xác suất của các tính trạng hợp thành các cặp nhân tố di truyền quy định các tính trạngmàu sắc hạt và hình dạng vỏ phân li độc lập nhau trong quá trình hình thành giao tử. + Sơ đồ lai ( từ P → F2) P t/c : ♀(♂) AABB x ♂(♀) aabb Hạt vàng, trơn Hạt xanh, nhăn GP : AB ; ab F1 : AaBb 100% hạt vàng, trơn. F1xF1 : AaBb x AaBb 1 AB : 1 Ab : 1 aB : 1 ; 1 AB : 1 Ab : 1 aB : 1 GF1 : ab ab 4 4 4 4 4 4 4 4 1 1 1 1 1 1 1 1 F2 : ( AB : Ab : aB : ab)  ( AB : Ab : aB : ab) 4 4 4 4 4 4 4 4 1 2 2 4 9 = AABB : AABb : AaBB : AaBb : Vàng, tron KH giống P 16 16 16 16 16 1 2 3 : AAbb : Aabb : Vàng, nhan 16 16 16 KH khác P 1 2 3 (Biến dị tổ hợp) : aaBB : aaBb : Xanh, tron 16 16 16 1 1 : aabb : Xanh, nhan KH giống P 16 16 * Nội dung quy luật PLĐL: Các cặp nhân tố di truyền quy định các tính trạng khác nhau phân li độc lập nhau trong quá trình hình thành giao tử. * Cơ sở tế bào học - Các cặp alen nằm trên các cặp NST tương đồng khác nhau. - Sự phân li độc lập và tổ hợp ngẫu nhiên của các cặp NST tương đồng trong giảm phân hình thành giao tử dẫn đến sự phân li độc lập và sự tổ hợp ngẫu nhiên của các cặp alen tương ứng. * Ý nghĩa của các QL Menđen Trang 13
14. - Tạo nguồn biến dị tổ hợp là nguồn nguyên liệu cho tiến hóa và chọn giống; Giải thích được sự đa dạng, phong phú của sinh giới. - Dự đoán được kết quả phân li kiểu hình ở đời sau 3.1.3. Quy luật tương tác gen - Là sự tác động qua lại giữa các gen trong quá trình hình thành kiểu hình - Thực chất là sự tương tác giữa các sản phẩm của chúng ( prôtêin) để tạo KH. - Ý nghĩa: Tạo biến dị tổ hợp ❖ Tương tác bổ sung * Thí nghiệm: Ở loài Đậu thơm(Lathyrus odoratus) P t/c : ♀(♂) Hoa đỏ x ♂(♀) Hoa trắng F1 : 100% Hoa đỏ. Cho F1 tự thụ phấn F2 : 9 hoa đỏ : 7 hoa trắng * Giải thích - F2 gồm 16 kiểu tổ hợp → F1 khi GF cho 4 loại giao tử và chứa 2 cặp gen(Aa,BB. cùng quy định 1 tính trạng → có hiện tượng tương tác gen. - Sự phân li KH ở F2 không theo tỉ lệ 9:3:3:1 mà là 9:7 chứng tỏ hai cặp gen không alen Aa và Bb phân ly độc lập và tương tác bổ sung với nhau để xác định màu hoa. - Quy ước gen, viết sơ đồ lai: + Các kiểu gen dạng : A-B- quy định hoa đỏ. + Các kiểu gen : A-bb, aaB- và aabb quy định hoa trắng. + Sơ đồ lai: Pt/c : ♀(♂) aabb (Hoa trắng) x ♂(♀) AABB (Hoa đỏ) GP : ab ; AB F1 : AaBb 100% Hoađỏ F1x F1 : ♀(♂) AaBb (Hoa đỏ) x ♂(♀) AaBb (Hoa đỏ) GF1 : 1AB: 1Ab: 1aB: 1ab ; 1AB: 1Ab: 1aB: 1ab 1AABB : 2AABb  F2 :  9 Hoa đỏ 2AaBB : 4AaBb  1AAbb : 2 Aabb  1aaBB : 2aaBb  7 Hoa trắng 1aabb  * Quy luật tương tác bổ sung: - Tương tác bổ sung là trường hợp hai hoặc nhiều gen không alen cùng tác động qua lại với nhau làm xuất hiện một kiểu hình mới. Trang 14
15. - Tác động bổ sung thường là trường hợp tác động giữa các gen trội với nhau cho tỉ lệ kiểu hình đặc trưng ở đời sau: 9 : 3 : 3 : 1 hoặc 9 : 6 : 1 hoặc 9 : 7. * Cơ sở tế bào học của quy luật tương tác bổ sung: - Các gen không tác động riêng rẽ. - Các cặp gen không alen nằm trên các cặp NST tương đồng khác nhau, phân li độc lập và tổ hợp ngẫu nhiên trong giảm phân hình thành giao tử. ❖ Tương tác cộng gộp * Thí nghiệm Khi lai hai thứ lúa mì thuần chủng hạt đỏ đậm và hạt trắng với nhau thu được ở F1 toàn hạt đỏ hồng và cho F1 tự thụ phấn thì thu được F2 có tỉ lệ 15/16 Hạt đỏ(từ đỏ đậm đến hồng) và 1/16 hạt màu trắng. * Giải thích - F2 gồm 16 kiểu tổ hợp → F1 khi giảm phân phải cho 4 loại giao tử → F1 dị hợp 2 cặp gen(Aa,BB. . - Sự phân li KH ở F2 : 15:1 là một biến dạng của tỉ lệ 9:3:3:1 chứng tỏ hai cặp gen không alen Aa và Bb đã phân ly độc lập và tương tác theo kiểu cộng gộp với nhau để cùng xác định tính trạngmàu sắc hạt. - Màu đỏ ở F2 đậm, nhạt khác nhau tùy thuộc vào số lượng gen trội trong kiểu gen, khi số lượng gen trội trong kiểu gen càng nhiều thì màu đỏ càng đậm, ngược lại càng ít gen trội thì màu đỏ nhạt dần(hồng). - Quy ước gen, viết sơ đồ lai: + Chỉ cần sự có mặt gen trội trong kiểu gen sẽ quy định → Hạt màu đỏ. + Toàn gen lặn aabb: sẽ quy định → Hạt màu trắng. + Sơ đồ lai: Pt/c : ♀(♂) aabb (Hạt trắng) x ♂(♀) AABB (Hạt đỏ đậm) GP : ab ; AB F1 : AaBb 100% Hạt đỏ hồng F1 x F1 : ♀(♂) AaBb (Hoa đỏ) x ♂(♀) AaBb (Hoa đỏ) GF1 : 1AB: 1Ab: 1aB: 1ab ; 1AB: 1Ab: 1aB: 1ab 1AABB : 2AABb  2AaBB : 4AaBb F2 :  15 Hạt đỏ(nhạtdần) 1AAbb : 2Aabb 1aaBB : 2aaBb  1aabb: 1 Hạt trắng * Quy luật tương tác cộng gộp: Trang 15
16. - Là kiểu tác động của nhiều gen không alen trong đó mỗi gen có vai trò như nhau trong sự hình thành tính trạng. - Một số tính trạngcó liên quan tới năng suất của nhiều vật nuôi, cây trồng(tính trạngsố lượng) thường bị chi phối bởi sự tác động cộng gộp của nhiều gen không alen. * Cơ sở tế bào học của quy luật tương tác cộng gộp: giống QL tương tác bổ sung ❖ Tương tác át chế: * Thí nghiệm: Cho lai 2 nòi ngựa có tính di truyền ổn địng một nòi lông xám và một nòi lông đen được F1: 100% ngựa lông xám. Cho các con ngựa lông xám lai với nhau thì F2 xuất hiện 3 kiểu hình với tỉ lệ 12 ngựa lông xám : 3 ngựa lông đen : 1 ngựa lông nâu. * Giải thích: - F2 gồm 16 kiểu tổ hợp → F1 khi giảm phân phải cho 4 loại giao tử → F1 dị hợp 2 cặp gen(Aa,BB). - Sự phân li KH ở F2 : 12:3:1 là một biến dạng của tỉ lệ 9:3:3:1, chứng tỏ hai cặp gen không alen Aa và Bb phân ly độc lập và có hiện tượng tương tác giữa các gen theo kiểu át chế để xác định tính trạngmàu lông ở ngựa. - Quy ước gen, viết sơ đồ lai: +A: quy định lông xám đồng thời át chế sự biểu hiện kiểu hình của gen B, a không có khả át B +B: quy định lông đen +Kiểu gen đồng hợp lặn aabbb: quy định màu lông nâu. +Sơ đồ lai: Pt/c : ♀(♂) AAbb (Lông xám) x ♂(♀) aaBB (Lông đen) GP : Ab ; aB F1 : AaBb 100% Lông xám F1x F1 : ♀(♂) AaBb (Lông xám) x ♂(♀) AaBb (Lông xám) GF1 : 1AB: 1Ab: 1aB: 1ab ; 1AB: 1Ab: 1aB: 1ab 1 AABB : 2 AABb  F2 : 2 AaBB : 4 AaBb  :12 Lông xám 1AAbb : 2 Aabb  1 aaBB : 2 aaBb : 3 Lông đen 1 aabb : 1 Lông nâu * Quy luật tương tác át chế: - Tương tác át chế là kiểu tương tác mà sự có mặt của gen này sẽ kìm hãm sự biểu hiện của gen khác khi chúng cùng đứng trong một kiểu gen. - Thường là tương tác át chế do gen trội(có TLKH đặc trưng 12:3:1; 13:3) có trường hợp át chế bởi gen trội và 1 cặp gen lặn (có TLKH đặc trưng 9:4:3). Trang 16
17. HỆ THỐNG HÓA VỀ TƯƠNG TÁC GEN: F1 x F1 : AaBb x AaBb thì F2 cóthểnhânđược các tỉ lệkiểu hình nhưsau: Tỉ lệ phân li kiểu hình ở F2 TT Kiểu tương tác A-B- A-bb aaB- aabb 9 3 3 1 1 Bổ sung(bổ trợ) 9 6 1 9 7 12 3 1 2 Át chế 13 3 3 Cộng gộp 15 1 F1 x Aabb(hay aaBb) thì F2 cóthểgặp các loạitỉ lệkiểu hình nhưsau: TT Loại tương tác Tỉ lệ KH đặc trưng Tỉ lệ kiểu hình ở F2 9 : 3 : 3 : 1 3 : 3 : 1 : 1 1 Bổ sung(bổ trợ) 9 : 7 3 : 5 9 : 6 : 1 3 : 4 : 1 12: 3 : 1 4 : 3 : 1 hay 6 : 1 : 1 2 Át chế 13 : 3 5 : 3 hay 7 : 1 3 Cộng gộp 15 : 1 7 : 1 Lai phân tích F1 : AaBb x aabb(hoặc Aabb x aaBb) thì Fa( F2) cóthểgặp các loạitỉlệkiểu hình như sau: Tỉ lệ PLKH TT Kiểu tương tác Tỉ lệ phân li kiểu hình ở F2 đặc trưng 9 : 3 : 3 : 1 1 1 1 1 Bổ sung 1 9 : 6 : 1 1 2 1 (bổ trợ) 9 : 7 1 3 12 : 3 : 1 2 1 1 2 Át chế 13 : 3 3 1 3 Cộng gộp 15 : 1 3 1 : Lai F1 x cá thể khác: AaBb x AaBB(AABb) Tỉ lệ kiểu hình ở F2: 6 : 2 hay 3 : 1 : Lai F1 x cá thể khác: AaBb x Aabb(aaBb) Tỉ lệ kiểu hình ở F2: 1 : 1 3.1.4. Quy luật tác động đa hiệu của gen: tác động của một gen lên nhiều tính trạng. * Một số ví dụ: Trang 17
18. - Ở đậu Hà Lan, thứ hoa tím thì có hạt màu nâu, trong nách lá có một chấm đen. Thứ hoa trắng có màu nhạt, không có chấm đen. - Ở ruồi giấm, gen quy định cánh cụt đồng thời quy định một số tính trạng: đốt thân ngắn, lông cứng hơn, đẻ ít, tuổi rút ngắn, ấu trùng yếu. - Gen HbA ở người quy định sự tổng hợp chuỗi -hemôglôbin bình thường gồm 146 axit amin.Gen đột biến HbS cũng quy định sự tổng hợp chuỗi -hemôglôbin bình thường gồm 146 axit amin, nhưng chỉ khác một axit amin ở vị trí số 6 (axit amin glutamic thay bằng valin). Gen đột biến HbS gây bệnh hồng cầu hình liềm đồng thời làm xuất hiện hàng loạt rối loạn bệnh lí trong cơ thể: Hồng cầu dễ bị vỡ →Thể lực suy giảm, tiêu huyết, suy tim, rối loạn tâm thần; Các tế bào bị vón lại gây tắc mạch máu nhỏ dẫn đến → tổn thương não, thấp khớp, suy thận; lách bị tổn thương, * Quy luật tác động đa hiệu của gen: Hiện tượng đa hiệu của gen là hiện tượng một gen chi phối nhiều tính trạng * Cơ sở tế bào học của sự tác động đa hiệu của gen: - Mỗi gen chi phối sự biểu hiện đồng thời của nhiều tính trạng - Khi giảm phân tạo giao tử, mỗi NST trong từng cặp tương đồng phân li đồng đều về các giao tử dẫn đến sự phân li của các alen tương ứng. * Ý nghĩa: - Gen đa hiệu là cơ sở để giải thích hiện tượng biến dị tương quan. 3.1.5. Quy luật liên kết – Hoán vị gen ❖ Quy luật liên kết gen(liên kết hoàn toàn) * Thí nghiệm Moocgan: Pt/c:Ruồi giấm thân xám, cánh dài x ruồi giấm thân đen, cánh cụt F1 : 100% thân xám, cánh dài Pa : ♂ thân xám, cánh dài (F1) x ♀ thân đen, cánh cụt Fa : 1 thân xám, cánh dài : 1 thân đen, cánh cụt * Giải thích: - Vì Pt/c và F1 cho 100% ruổi thân xám, cánh dài Các tính trạng: thân xám(B. là trội với thân đen(B. ; cánh dài(V) là trội so với cánh ngắn(v); Vậy F1 dị hợp 2 cặp gen(Bb, Vv). - Nếu theo quy luật phân li độc lập, ♂F1(xám ,dài)dị hợp 2 cặp gen(Bb, Vv) khi giảm phân cho 4 loại giao tử với tỉ lệ bằng nhau và Fa có 4 KH với tỉ lệ 1:1:1:1. Nhưng thực tế Fa có 2 KH với tỉ lệ 1 Xám, dài:1Đen, ngắn ruòi ♂F1dị hợp 2 cặp gen khi giảm phân chỉ cho 2 loại giao tử với tỉ lệ bằng nhau, vì ruồi cái đen, ngắn đồng hợp lặn (bb, vv) chỉ cho 1 loại giao tử Chứng tỏ: Trang 18
19. + 2 cặp gen(Bb, Vv) quy định 2 cặp tính trạngphải cùng nằm trên một cặp NST nên cùng phân li và tổ hợp với nhau trong quá trình giảm phân, thụ tinh đưa đến sự di truyền đồng thời của nhóm tính trạngdo chúng quy định. - Sơ đồ lai: BV bv Pt/c : ♀(♂) (Xám, dài) x ♂(♀) (Đen, ngắn) BV bv GP : BV ; bv BV F1 : 100% Xám, dài bv BV bv Pa : ♂F1 (Xám, dài) x ♀ (Đen, ngắn) bv bv GPa : 1 BV : 1 bv ; 1 bv BV bv Fa : 1 (Xám, dài ) : 1 (Đen, ngắn) bv bv * Quy luật liên kết gen: - Các gen trên cùng 1 NST phân li cùng nhau và làm thành nhóm gen liên kết. - Số nhóm liên kết ở mỗi loài tương ứng với số NST trong bộ đơn bội(n) của loài đó. - Số nhóm tính trạngliên kết tương ứng với số nhóm gen liên kết * Cơ sở tế bào học của hiện tượng liên kết gen: - Trong té bào, số lượng gen lớn hơn nhièu só NST, nên mõi NST phải mang nhiều gen. - Sự phân li và tổ hợp của cặp NST tương đồng trong giảm phân và thụ tinh dẫn đến sự phân li và tổ hợp của nhóm gen liên kết. * Ý nghĩa của liên kết gen: - Liên kết gen làm hạn chế xuất hiện biến dị tổ hợp. - Đảm bảo sự duy trì bền vững từng nhóm tính trạngquy định bởi các gen trên cùng một NST. Trong chọn giống nhờ liên kết gen mà các nhà chọn giống có khả năng chọn được những nhóm tính trạngtốt luôn luôn đi kèm với nhau. ❖ Quy luật liên kết không hoàn toàn(Hoán vị gen) * Thí nghiệm Moocgan: Pt/c : Ruồi giấm thân xám, cánh dài x ruồi giấm thân đen, cánh cụt F1 : 100% thân xám, cánh dài Pa : ♀ thân xám, cánh dài (F1) x ♂thân đen, cánh cụt Fa : 0,415 thân xám, cánh dài : 0,415 thân đen, cánh cụt 0,085 thân xám, cánh cụt : 0,815 thân đen, cánh dài. * Giải thích: Trang 19
20. - Vì Pt/c và F1 cho 100% ruổi thân xám, cánh dài Các tính trạng: thân xám(B. là trội với thân đen(B. ; cánh dài(V) là trội so với cánh ngắn(v); Vậy ruòi ♀F1 dị hợp 2 cặp gen(Bb, Vv). - Ở Fa có 4 KH với tỉ lệ không bằng nhau: 0,415 : 0,415 : 0,085 : 0,815 khác với tỉ le ̣ 1:1:1:1 trong PLĐL và tỉ le ̣ 1:1 trong liên két hoàn toàn ruòi ♀F1(Bb, Vv) khi giảm phân chỉ cho 4 loại giao tử với tỉ lệ không bằng nhau, vì ruồi ♂ đen, ngắn đồng hợp lặn (bb, vv) chỉ cho 1 loại giao tử Chứng tỏ: + Các gen chi phối màu sắc thân và hình dạng cánh khi nằm trên cùng một cặp NST đã liên két không hoàn toàn với nhau. BV +Ruòi ♀F1 dị hợp 2 ca ̣ p khi giảm phân tạo 4 loại giao tử, trong đó: bv o 2 loại giao tử hoán vị : Bv = bV = 0.085 (tỉ le ̣ tháp) o 2 loại giao tử liên kết : BV = bv = 0.415 (tỉ le ̣ cao) o Tỉ lệ các loại giao tử mang gen hoán vị phản ánh tần số HVG. Tần số hoán vị gen được tính bằng tổng tỉ lệ các loại giao tử mang gen hoán vị. - Sơ đồ lai: BV bv Pt/c :♀(♂) (Xám, dài) x ♂(♀) (Đen, ngắn) BV bv GP : BV ; bv BV F1 : 100% Xám, dài bv BV bv Pa : ♀F1 (Xám, dài) x ♂ (Đen, ngắn) bv bv GPa : 0,415 BV : 0,085 Bv : 0,415 bv : 0,085 bV ; 1 bv BV Bv bV bv Fa : 0,415 : 0,085 : 0,085 : 0,415 bv bv bv bv 0,415 Xám, dài : 0,085 Xám, ngắn : 0,085 Đen, dài : 0,415 Đenngắn * Quy luật hoán vị gen: Trong quá trình giảm phân, các NST tương đồng có thể trao đổi các đoạn tương đồng cho nhau dẫn đến hoán vị gen, làm xuất hiện tổ hợp gen mới. * Cơ sở tế bào học của hiện tượng hoán vị gen: - Sự trao đổi chéo giữa các crômatit khác nguồn gốc của cặp NST tương đồng dẫn đến sự trao đổi (hoán vị) giữa các gen trên cùng một cặp NST tương đồng. - Các gen nằm càng xa nhau thì lực liên kết càng yếu, càng dễ xảy ra hoán vị gen. * Ý nghĩa của liên kết gen: - Hoán vị gen làm tăng tần số biến dị tái tổ hợp, tạo điều kiện cho các gen quý có dịp tổ hợp lại với nhau → cung cấp nguyên liệu cho chọn lọc nhân tạo và chọn lọc tự nhiên, có ý nghĩa trong chọn giống và tiến hoá. Trang 20